Калі ў лістападзе 1914 году празь Менск везьлі на пахаваньне князя Мікалая Радзівіла, беларуская грамадзкасьць паклала на труну вянок ад «беларусаў». Гэты эпізод добра паказвае, як сям’ю Радзівілаў успрымалі ў беларускім асяродзьдзі таго часу. Для арыстакраткі яе кола прасьцей было застацца ў бясьпечнай ролі дабрадзейкі без нацыянальнага выбару. Але яна зрабіла інакш.
Марыя Магдалена Завіша, пазьней Красінская, а потым Радзівіл, нарадзілася ў 1861 годзе ў Варшаве, але вырасла ў асяродзьдзі менскіх маёнткаў Завішаў. Яе бацька Ян Завіша цікавіўся гісторыяй і археалёгіяй Беларусі, і гэтая сувязь з краем для дачкі не засталася дэкорам. Паводле дасьледнікаў, менавіта тут пачалося яе ўсьведамленьне, што Беларусь — не проста правінцыя чужой імпэрыі, а свой край і свой народ.
Самы важны паварот у яе лёсе быў не рамантычны, а грамадзянскі. На пачатку XX стагодзьдзя, калі беларуская мова і беларускае выданьне яшчэ выглядалі для многіх справай бедных энтузіястаў, Радзівіл фінансава падтрымлівала беларускія выдавецкія і культурныя ініцыятывы. Крыніцы зьвязваюць яе з дапамогай выдавецкай суполцы «Загляне сонца і ў наша ваконца», газэце Biełarus, беларускім школам і асобным кніжным выданьням. У мэмуарных сьведчаньнях таксама згадваецца, што ў час вайны яна ўтрымлівала ў Менску беларускія дзіцячыя ахронкі.
Тут важна не рабіць зь яе прыгожы мітычны партрэт. Яна не перастала быць арыстакраткай свайго часу, не зрабілася «чалавекам з народу» і не пакінула па сабе вялікага палітычнага маніфэсту. Але менавіта таму яе постаць і важная. У беларускім друку таго часу пра Магдалену Радзівіл пісалі як пра жанчыну, якая лічыць сябе беларускай.
Для сучаснага чытача Магдалена Радзівіл важная як напамін, што нацыя будуецца ня толькі прамовамі і паўстаньнямі. Яна будуецца яшчэ і тымі, хто падтрымлівае школу, кнігу, выданьне і культурную працу, калі гэта яшчэ не модна і не бясьпечна. Радзівіл не ўзначаліла беларускі рух, але дапамагла яму не застацца марай. І таму яе варта памятаць не як экзатычную княгіню, а як чалавека, які зрабіў беларускасьць справай адказнасьці.
