Перайсьці да зьместу
ВАРТА ЧЫТАЦЬ ЦЯПЕР
Вярхоўны суд ЗША адмовіў Мін’юсту ў патрабаваньні аддзяліць 20 тысяч бюлетэняў у Каліфорніі 8 гадзін таму
BE

Твая праўда. Твая супольнасьць. Твая сіла.

ПОСТАЦЬ

Янка Станкевіч: чалавек, які спрабаваў збудаваць Беларусь словам

Янка Станкевіч спалучыў мовазнаўства, палітыку БНР, працу ў міжваеннай Польшчы і пасьляваенную беларускую эміграцыю ў ЗША. Ягоная біяграфія мае і спрэчныя старонкі ваеннага часу, таму матэрыял не гераізуе героя, а паказвае супярэчнасьці разам з навуковай і выдавецкай спадчынай. Асобны амэрыканскі разьдзел — пераклад поўнай Бібліі і падтрымка беларусазнаўства праз уласную фундацыю.

Графіка «Варты»

У 1973 годзе ў Нью-Ёрку выйшла «Сьвятая Бібля» па-беларуску. Над перакладам Янка Станкевіч працаваў разам з гебраістам Майсеем Гітліным. Для Станкевіча гэта была ня проста рэлігійная кніга: ён усё жыцьцё ставіўся да мовы як да інструмэнту дзяржаўнасьці.

Нарадзіўшыся ў 1891 годзе на Віленшчыне, Станкевіч увайшоў у беларускі рух яшчэ перад Першай сусьветнай вайной. У 1918-м ён стаў сябрам Рады Беларускай Народнай Рэспублікі і ўдзельнічаў у працы над правапісам і нормамі беларускай мовы. Пазьней у Карлавым унівэрсытэце ў Празе абараніў доктарскую працу пра беларускую мову татараў ВКЛ, запісаную арабскім пісьмом.

Ягоная палітычная біяграфія была ня менш складанай. У 1928 годзе Станкевіча абралі ў польскі Сойм ад Лідзкай акругі. Ён выступаў за беларускую адукацыю і сельскія інтарэсы, але ня далучыўся ні да аднаго пасольскага клюбу. У 1930-м мандат страціў пасьля ануляваньня выбараў у акрузе.

Ваенныя гады не ўкладаюцца ў простую схему «супраца» або «супраціў». У Варшаве Станкевіч стварыў падпольную Партыю беларускіх нацыяналістаў, якая, паводле гісторыка Юрыя Туронка, арыентавалася на заходніх саюзьнікаў і шукала кантакту з польскім падпольлем. Адначасова ў акупаваным Менску Станкевіч працаваў у беларускіх структурах, створаных пры нямецкай уладзе, займаўся школамі, падручнікамі і ў 1944 годзе ўдзельнічаў у Другім Усебеларускім кангрэсе. Гэтая частка ягонага жыцьця патрабуе менавіта такой дваістай рамкі, без пасьмертнага адбельваньня.

Пасьля вайны ён апынуўся ў Нямеччыне, а ў 1949 годзе пераехаў у ЗША. У Нью-Ёрку ўдзельнічаў у стварэньні беларускай амэрыканскай арганізацыі, выдаваў навуковыя і моўныя працы, а ў 1974-м заснаваў Фундацыю імя Льва Сапегі для падтрымкі беларусазнаўства.

Станкевіч быў радыкальным моўным пурысам. Ён прапаноўваў уласную норму, любіў гістарычныя формы і часам ішоў далей за тое, што прымала жывое маўленьне. Мовазнаўца Сяргей Запрудскі адзначаў, што ягоныя кадыфікацыйныя прапановы часам ігнаравалі рэальнае ўжываньне; у тым жа аглядзе прыводзіцца ацэнка беларусіста Пітэра Мэё, які называў моўную канцэпцыю Станкевіча ў многіх адносінах ідыясынкратычнай. Пры гэтым ён пакінуў вялікі корпус прац, слоўнік і пераклады.

Ён памёр у Нью-Джэрзі ў 1976 годзе і пахаваны ў Іст-Брансўіку. Ягоная спадчына цікавая ня тым, што дае гатовы канон «правільнай Беларусі», а тым, што паказвае кошт спробы стварыць нацыянальныя інстытуты там, дзе дзяржавы доўга не было.

Крыніцы

Чытай «Варту» ў TelegramАпэратыўныя навіны і важныя абвесткі