У 1864 годзе Кастусь Каліноўскі чакаў сьмяротнага пакараньня ў віленскай турме. З апошнімі месяцамі яго жыцьця зьвязаныя «Лісты з-пад шыбеніцы», якія сталі важнай часткай беларускай гістарычнай памяці. Але як адрозьніць погляды самога паўстанца ад іх пазьнейшых інтэрпрэтацыяў?
Вінцэнт Канстанты Каліноўскі нарадзіўся ў 1838 годзе ў Мастаўлянах і вучыўся ў Пецярбурскім унівэрсытэце. Ён быў адным з кіраўнікоў паўстаньня 1863–1864 гадоў супраць Расейскай імпэрыі. Зь яго дзейнасьцю зьвязаная падпольная беларускамоўная газэта «Мужыцкая праўда», якая зьвярталася да сялянаў і заклікала супраціўляцца імпэрскай уладзе.
У чэрвені 2025 году часопіс Lietuvos istorijos studijos апублікаваў дасьледаваньне літоўскай гісторыкіні Тамары Байрашаўскайце пра сям’ю Ямант і «Лісты з-пад шыбеніцы». Дасьледчыца выкарыстала ўспаміны Людвікі Ямант-Радзевіч, матэрыялы віленскіх сьледчых камісіяў і гістарыяграфію паўстаньня.
Сям’я Ямант дапамагала падпольнай арганізацыі Каліноўскага. Сярод яе ўдзельнікаў была Марыя Ямант, якую дасьледчыца называе ягонай нявестай. У артыкуле разглядаецца сетка памочнікаў паўстанцкага кіраўніка і месца ягонай падпольнай працы ў Вільні.
Асобная частка дасьледаваньня прысьвечаная аўтарству, часу напісаньня і палітычнаму зьместу «Лістоў з-пад шыбеніцы». Байрашаўскайце аналізуе тэксты, апублікаваныя Агатонам Гілерам, і тлумачэньне Каліноўскага, далучанае да ягонай сьледчай справы. Паводле яе высновы, гэтыя дакумэнты адлюстроўваюць палітычныя погляды паўстанца, ягоныя разважаньні пра лёс паўстаньня і будучыню краю, але не даюць падставаў непасрэдна прыпісваць яму сучасную беларускую нацыянальную ідэю.
Гісторыкіня таксама палемізуе з Аляксандрам Дзюкавым, які сьцьвярджаў, што ў турме Каліноўскі пісаў толькі прыватныя лісты сваёй нявесьце па-польску. У дасьледаваньні апублікаваны асобны ліст Каліноўскага да Марыі Ямант, напісаны перад пакараньнем.
Гэтая праца не адмаўляе палітычнага значэньня Каліноўскага і ягоных тэкстаў. Яна прапануе чытаць дакумэнты ў кантэксьце паўстаньня XIX стагодзьдзя і адрозьніваць сьведчаньні эпохі ад пазьнейшых нацыянальных інтэрпрэтацыяў.
Каліноўскага пакаралі сьмерцю ў Вільні 22 сакавіка 1864 году.
