6 жніўня 1517 году ў Празе выйшаў Псалтыр, надрукаваны Францішкам Скарынам з Полацку. У гісторыі беларускага кнігадрукаваньня гэтую дату згадваюць часта. Радзей задаюць іншае пытаньне: чаму чалавек, які выдаваў біблейскія кнігі, лічыў патрэбным яшчэ і тлумачыць чытачу, навошта іх чытаць?
На пачатку XVI стагодзьдзя друкарскі станок ужо ня быў эўрапейскай навінкай. Але кніга заставалася дарагой, а рэлігійны тэкст патрабаваў адукацыі і веданьня адпаведнай мовы. Скарына паспрабаваў зьмяніць сам спосаб сустрэчы чалавека з кнігай.
Ён паходзіў з Полацку, атрымаў адукацыю ў Кракаве, а ў 1512 годзе стаў доктарам мэдыцыны ў Падуі. У Празе ў 1517–1519 гадах ён выдаў 23 кнігі Старога Запавету, вядомыя пад агульнай назвай «Біблія руска». Выданьні мелі асобныя тытульныя аркушы, гравюры і прадмовы. Гэта быў вялікі выдавецкі праект, для якога спатрэбіліся грошы, папера, друкарскае абсталяваньне і падтрымка заможных віленскіх мяшчанаў.
Прадмовы тут асабліва важныя. Скарына ня проста перадаваў сьвяшчэнны тэкст. Ён зьвяртаўся да чытача, тлумачыў зьмест кніг і іхную карысьць для чалавечага жыцьця. Так друкар выступаў яшчэ і як рэдактар ды пасярэднік паміж старажытным тэкстам і сваёй аўдыторыяй.
Аднак называць усю ягоную Біблію перакладам на сучасную беларускую мову было б недакладна. Дасьледчыкі Бібліятэкі імя Ўрублеўскіх Літоўскай акадэміі навук вызначаюць моўную аснову біблійных кніг як царкоўнаславянскую, а прадмовы разглядаюць у кантэксьце русінскай пісьмовай традыцыі Вялікага Княства Літоўскага. Менавіта спалучэньне гэтых пластоў паказвае, як Скарына працаваў з мовай сваёй эпохі.
Пасьля Прагі ён перанёс выдавецкую дзейнасьць у Вільню. Каля 1522 году там зьявілася «Малая падарожная кніжка», а ў 1525-м выйшаў «Апостал». Першая зь іх была складаным зборам рэлігійных тэкстаў, прыдатных для выкарыстаньня па-за вялікай бібліятэкай. Навукоўцы, праўда, спрачаюцца, ці ўсе яе часткі былі надрукаваныя менавіта ў Вільні: некаторыя маглі ўзьнікнуць раней у Празе.
Гэтая нявызначанасьць нагадвае, што гісторыя Скарыны яшчэ ня скончаная для дасьледчыкаў. У 2025 годзе ў навуковым часопісе «Slavistica Vilnensis» апісалі раней невядомы асобнік Псалтыра 1522 году, які захоўваецца ў Ваймары. Нават праз пяць стагодзьдзяў знаходзяць новыя сьведчаньні пра наклады і распаўсюд ягоных кніг.
Адзін з такіх матэрыяльных сьледаў знаходзіцца далёка ад Полацку і Вільні. Лёнданская Бібліятэка імя Францішка Скарыны захоўвае пяць кніг ягонага праскага выданьня, сабраных у адным томе. Гэта не абстрактны помнік культуры, а рэальныя аркушы, якія прайшлі праз рукі друкароў, уладальнікаў і бібліятэкараў.
Скарыну часта прадстаўляюць гатовым нацыянальным сымбалем. Але ягоная сапраўдная праца цікавейшая за спрошчаны партрэт. Ён шукаў сродкі на выданьне, выбіраў тэксты, пісаў прадмовы, клапаціўся пра выгляд старонак і спрабаваў зрабіць кнігу зразумелай людзям свайго часу. Чытач быў для яго ня толькі пакупніком гатовага выданьня, але і чалавекам, да якога варта зьвярнуцца непасрэдна.
