У 1918 годзе ў Вільні выйшла невялікая кніга з амаль будзённай назвай — «Беларуская граматыка для школ». На тытуле стаяла імя 26-гадовага Браніслава Тарашкевіча. Кніга зрабіла тое, чаго востра бракавала беларускай мове ў момант нацыянальнага адраджэньня: сабрала яе правапіс і граматычныя нормы ў сыстэму, якой можна было вучыць у школе.
Тарашкевіч не «вынайшаў» беларускую мову і не стварыў яе правапіс з пустэчы. Ён абапіраўся на жывую мову і пісьмовую практыку свайго часу. Але менавіта ягоная «Граматыка» стала найбольш уплывовай кадыфікацыяй новай беларускай літаратурнай нормы. Яна выходзіла кірыліцай і лацінкай, перавыдавалася і ў 1920-я гады была адным з галоўных падручнікаў беларускай мовы.
Ад філёляга да палітыка
Жыцьцё Тарашкевіча хутка выйшла далёка за межы мовазнаўства. Пасьля Першай сусьветнай вайны ён уключыўся ў беларускую палітыку, а ў міжваеннай Польшчы стаў дэпутатам Сойму ад беларускай меншасьці. У 1920-я ён быў адным з кіраўнікоў Беларускай сялянска-работніцкай грамады — масавага руху ў Заходняй Беларусі.
Польскія ўлады арыштоўвалі яго за палітычную дзейнасьць. У 1933 годзе адбыўся эпізод, які выглядае амаль як літаратурны сюжэт: Тарашкевіча абмянялі на беларускага пісьменьніка Францішка Аляхновіча, які быў зьняволены ў Савецкім Саюзе. Аляхновіч паехаў на Захад, Тарашкевіч — у СССР.
Пастка, у якую ён увайшоў сам
Савецкі бок не стаў для яго бясьпечным прытулкам. Падчас Вялікага тэрору Тарашкевіча арыштавалі. У 1938 годзе яго расстралялі; пазьней ён быў пасьмяротна рэабілітаваны.
У гэтым ёсьць трагічная супярэчнасьць ягонай біяграфіі. Чалавек, які дапамагаў ператварыць беларускую мову ў паўнавартасную мову школы і кнігі, апынуўся паміж польскай дзяржавай, што перасьледавала яго як радыкальнага беларускага палітыка, і савецкай сыстэмай, якая ўрэшце яго зьнішчыла.
Чаму ён застаецца сучасным
Спадчына Тарашкевіча жыве ня толькі ў падручніках гісторыі. Клясычны беларускі правапіс дагэтуль часта называюць «тарашкевіцай». Гэта назва крыху спрашчае гісторыю, бо норма фармавалася многімі аўтарамі і самой моўнай практыкай. Але яна дакладна паказвае маштаб уплыву аднаго чалавека.
Больш за стагодзьдзе пасьля выхаду «Граматыкі» спрэчкі пра беларускую мову ўсё яшчэ закранаюць ня толькі літары. Яны закранаюць пытаньне, хто вызначае норму, што захоўваецца праз палітычныя разрывы і ці можа культура перажыць дзяржавы, якія спрабуюць яе кантраляваць. Біяграфія Тарашкевіча дае на гэта змрочны, але выразны адказ: чалавека можна зьнішчыць, а створаная ім культурная інфраструктура часам жыве значна даўжэй за рэжым.
P.S. У «Варце» мы сьвядома трымаемся клясычнага беларускага правапісу, асновы якога кадыфікаваў Тарашкевіч і які на дзесяцігодзьдзі стаў жывой пісьмовай традыцыяй беларусаў па-за межамі Беларусі. Для нас гэта ня толькі правапіс, але і сувязь з мовай, якая захоўвала сваю пераемнасьць нават там, дзе яе спрабавалі перапісваць паводле палітычных загадаў.
