У 2016 годзе Барыс Кіт успамінаў, як у нямецкай турме ў Глыбокім 30 дзён чакаў, што па яго прыйдуць на расстрэл. Для многіх гэта быў бы апошні радок біяграфіі. Для яго гэта толькі сярэдзіна. Пасьля турмы, вайны і эміграцыі гэты беларускі настаўнік апынуўся ў Злучаных Штатах і ўвайшоў у кола людзей, што рабілі ракетную навуку справай не фантазіі, а разьліку.
Пачынаўся Кіт не з ракет, а са школы. Архіўныя і біяграфічныя крыніцы паказваюць яго перадусім як чалавека беларускай адукацыі: выпускніка Наваградзкай беларускай гімназіі, настаўніка ў Вільні, потым кіраўніка школаў у Заходняй Беларусі. Для яго беларускасьць была не дэкарацыяй, а працай: адкрываць клясы, зьбіраць дзяцей, трымаць мову там, дзе дзяржавы вакол мяняліся хутчэй, чым школьныя падручнікі.
Тут і пачынаецца галоўная драматургія ягонага жыцьця. Кіт прайшоў празь дзьве імпэрскія сыстэмы і дзьве таталітарныя пагрозы. Пра яго любяць пісаць як пра бездакорнага героя, але жывыя крыніцы даюць больш складаны вобраз: асьветнік, які спрабаваў захаваць беларускую школу ў час, калі любы няправільны крок мог стаць фатальным; чалавек, якога арыштавалі немцы; эмігрант, які пасьля вайны ўжо ня верыў, што савецкая Беларусь пакіне месца для такой працы. Менавіта таму ягоны ад’езд на Захад быў ня ўцёкамі ад Беларусі, а іншай формай яе працягненьня.
У Амэрыцы Кіт пачынаў амаль з нуля, але менавіта там ягоная матэматычная і хімічная падрыхтоўка атрымала новы маштаб. У 1960 годзе ён разам з Дугласам Эвэрэдам выдаў Rocket Propellant Handbook — ранні даведнік па ракетным паліве. Пазьней ягонае імя сталі зьвязваць з амэрыканскай касьмічнай праграмай і эпохай палётаў да Месяца. Тут важна не ператвараць біяграфію ў мітычны плякат: дакладней сказаць не «Кіт сам адправіў чалавека на Месяц», а тое, што беларускі настаўнік стаў часткай вялікай амэрыканскай навуковай машыны, безь якой гэты палёт быў бы немагчымы.
Можа, у гэтым і ёсьць ягоны сучасны сэнс. Беларусь часта шукае героя толькі там, дзе ёсьць улада, армія або трыюмфальная сьцяна з бронзы. Кіт нагадвае пра іншую шкалу велічы: школа, мова, дакладная навука, доўгая вытрымка і здольнасьць не растварыцца ў чужой краіне. Ён не перастаў быць беларусам нават тады, калі жыў у Франкфурце, а ўся ягоная сям’я ўжо была амэрыканскай.
У адным з апошніх інтэрвію Кіт сказаў, што хоча для Беларусі толькі аднаго — свабоды. Гэтая фраза добра тлумачыць увесь ягоны шлях. Ён не пакінуў нам гучнага палітычнага маніфэсту. Ён пакінуў цяжэйшую рэч: прыклад таго, як чалавек можа вынесьці з турмы, выгнаньня і стагодзьдзя катастроф не крыўду, а форму служэньня. Памёр Барыс Кіт у 2018 годзе ва ўзросьце 107 год.
