Алена Скірмунт пачала ствараць незвычайныя шахматы падчас ссылкі ў Тамбове пасьля паўстаньня 1863 году. Замест звычайных фігураў яна задумала гістарычныя скульптуры, прысьвечаныя Венскай бітве 1683 году.
Мастачка з Піншчыны
Алена Скірмунт (1827–1874) паходзіла са шляхецкай сям’і на Піншчыне. Яна вывучала жывапіс і скульптуру ў Вільні, Бэрліне, Дрэздэне, Вене і Рыме. Паколькі мастацкія акадэміі тады былі пераважна недаступныя жанчынам, вучылася ў прыватных настаўнікаў.
Падчас паўстаньня 1863 году Скірмунт была сувязной паўстанцаў. За гэта яе саслалі ў Тамбоў. Там яна вяла дзёньнік, матэрыялы якога ўвайшлі ў кнігу Браніслава Залескага «З жыцьця літвінкі», выдадзеную ў 1876 годзе.
Шахматы з гістарычнымі героямі
Паводле дасьледаваньня Інгрыды Паядайце, задума шахматаў узьнікла ў Тамбове. Лекар Фартунат Навіцкі прапанаваў мастачцы стварыць мадэлі фігураў, каб пазьней вырабляць іх мэталічныя копіі для ссыльных. Гэты плян не ажыцьцявіўся, але Скірмунт працягнула працу.
Шахматы, над якімі яна працавала ў 1863–1873 гадах, адлюстроўвалі перамогу войскаў Яна III Сабескага над асманскім войскам пад Венай. Сярод пэрсанажаў былі Сабескі, гетман, гусары, татары і прадстаўнікі асманскага боку.
Гэта не была дакладная рэканструкцыя бітвы. Аўстрыйцаў і немцаў, якія ўдзельнічалі ў змаганьні, мастачка не паказала. Затое выкарыстала геральдычныя вобразы Вялікага Княства Літоўскага, у тым ліку рыцара і мядзьведзя.
Поўнага набору з 32 фігураў яна не завяршыла: не хапала аднаго ладзьдзя і дзесяці пешак.
Трынаццаць захаваных эскізаў
У 2025 годзе дасьледчыца Інгрыда Паядайце апублікавала навуковую працу пра арыгінальныя малюнкі шахматных фігураў, якія захоўваюцца ў Бібліятэцы Ўрублеўскіх Літоўскай акадэміі навук.
У рукапіснай калекцыі F320 яна дасьледавала эскізы трынаццаці фігураў. Частку намалявалі алоўкам у Тамбове не пазьней за 1864 год, астатнія ў Балаклаве ў Крыме паміж 1870 і 1873 гадамі.
Паводле дасьледчыцы, большасьць вобразаў была падрабязна прадуманая яшчэ да стварэньня скульптураў. Эскізы дазваляюць параўнаць першапачатковыя задумы з гатовымі фігурамі.
Як захаваліся малюнкі
Пасьля сьмерці мастачкі ў 1874 годзе эскізы перавезьлі з Крыму ў Пінск. Іх захоўвала дачка Канстанцыя. Пасьля яе сьмерці ў 1934 годзе калекцыю перавезьлі ў Вільню, да сям’і Ромэраў.
У першыя гады савецкай акупацыі Вільні малюнкі трапілі ў бібліятэчныя зборы, дзе знаходзяцца дагэтуль. Самі шахматныя скульптуры захоўваюцца ў Нацыянальным музэі ў Кракаве.
