Праз чвэрць стагодзьдзя пасьля 11 верасьня Амэрыка падыходзіць да мяжы, якую лёгка не заўважыць. Для мільёнаў людзей гэта ўсё яшчэ дзень, які яны памятаюць па ўласным жыцьці: дзе былі, каму тэлефанавалі, што бачылі па тэлевізары. Але каля 100 мільёнаў амэрыканцаў цяпер занадта маладыя, каб мець такую памяць.
Гэта мяняе саму задачу ўшанаваньня. Пакуль жывая большасьць сьведкаў, гісторыю падтрымлівае асабісты досьвед. Потым памяць усё больш залежыць ад інстытутаў: сям’і, школы, музэю, архіву, цырымоніі. Менавіта таму зачытваньне імёнаў у Ніжнім Мангэтане ня проста рытуал. Гэта спосаб не даць амаль трох тысячам чалавечых жыцьцяў ператварыцца ў сухую лічбу з падручніка.
Сёлета гэтая перадача памяці стала асабліва бачнай. У Нью-Ёрку ўпершыню дадалі асобную хвіліну маўчаньня для людзей, якія памерлі пазьней ад хваробаў і траўмаў, зьвязаных з 11 верасьня і працай на Ground Zero. Памяць, такім чынам, не застыла ў 2001 годзе: яна працягвае ўдакладняць, каго і што грамадзтва павінна памятаць.
Ёсьць спакуса лічыць, што гістарычная памяць захоўваецца сама. Насамрэч яна вельмі хутка ператвараецца ў дэкарацыю, калі наступнае пакаленьне ведае толькі дату і некалькі знакавых кадраў. Сэнс мэмарыялу не ў тым, каб прымусіць маладога чалавека адчуваць чужы боль як уласны. Сэнс у тым, каб ён разумеў маштаб падзеі, яе чалавечую цану і тое, чаму яна дагэтуль прысутнічае ў амэрыканскім грамадзкім жыцьці.
Праз 25 гадоў галоўнае выпрабаваньне памяці пачынаецца не тады, калі ўсе забыліся. Яно пачынаецца раней: калі ўсё больш людзей ужо ня могуць сказаць «я памятаю» і мусяць сказаць «я ведаю». Ад якасьці гэтага пераходу залежыць, ці застанецца 11 верасьня жывой гісторыяй, а не проста яшчэ адной датай у календары.
