У 1941 годзе Марк Шагал прыехаў у Нью-Ёрк не па славу. Ён уцякаў з акупаванай нацыстамі Францыі. Дапамаглі яму людзі, зьвязаныя з Музэем сучаснага мастацтва і Камітэтам надзвычайнага выратаваньня. За плячыма ўжо былі Парыж, рэвалюцыя, Масква і другі ад’езд з былой Расейскай імпэрыі. Але ў карцінах ён ізноў і ізноў вяртаўся ў Віцебск.
Шагал нарадзіўся там у 1887 годзе ў габрэйскай сям’і. Сучасны MoMA называе яго «францускім мастаком, народжаным у Беларусі». Такая формула добра паказвае складанасьць ягонай біяграфіі: імпэрыя, габрэйская культура, Віцебск, Парыж і пазьнейшае францускае грамадзянства не складаюцца ў адну простую нацыянальную этыкетку.
Горад, які стаў мовай
У аўтабіяграфіі «Маё жыцьцё», напісанай у 1921–1922 гадах, Шагал зноў зьбіраў вобразы дзяцінства: бацькоў, дом, настаўнікаў, вуліцы і габрэйскі Віцебск. MoMA адзначае, што гэтыя ўспаміны перайшлі і ў ягоныя афорты. Нават пасьля пераезду ў Парыж віцебскія дамы, козы, скрыпачы і людзі, якія нібыта парушаюць закон цяжару, заставаліся ягоным мастацкім слоўнікам.
Пасьля рэвалюцыі Шагал паспрабаваў ператварыць гэты горад яшчэ і ў мастацкую лябараторыю. У 1918 годзе ён стаў камісарам мастацтваў Віцебскага рэгіёну і стварыў Народную мастацкую вучэльню, адкрытую бясплатна і без узроставых абмежаваньняў. Ён запрасіў выкладаць Эля Лісіцкага і Казіміра Малевіча. Вучэльня хутка стала месцам сутыкненьня розных мадэрнісцкіх праграмаў, а сам Шагал урэшце зьехаў.
Другое выгнаньне
У Францыі яго засьпеў нацызм. У 1941-м пры ўдзеле Альфрэда і Маргарэт Бар з MoMA і сеткі выратаваньня Варыяна Фрая Шагал здолеў выехаць у ЗША. Нью-Ёрк даў яму бясьпеку, але не зрабіўся домам. Jewish Museum адзначае, што мастак адчуваў сябе адарваным ад Расеі і Парыжу. У 1944 годзе ў ЗША памерла ягоная жонка Бэла, таксама віцяблянка, і гэта стала асабістай катастрофай.
У 1948 годзе Шагал вярнуўся ў Францыю. Віцебск жа застаўся з ім да канца: не як геаграфічная даведка, а як унутраны краявід.
Для беларускага чытача тут важна не прысвоіць Шагала адной сучаснай ідэнтычнасьці. Важней іншае: адзін з найбольш пазнавальных мастакоў ХХ стагодзьдзя ўсё жыцьцё ператвараў памяць пра Віцебск у сусьветнае мастацтва. Эміграцыя зьмяняла ягоныя адрасы, але не галоўныя вобразы.
